Άγχος αποχωρισμού στην παιδική ηλικία: πώς ορίζεται και γιατί είναι σημαντική η έγκαιρη διάγνωσή του

Άγχος Αποχωρισμού στην Παιδική Ηλικία: Μια Συχνή Ανησυχία των Γονέων

Πολλές νέες μητέρες αναφέρουν συγκεκριμένες αντιδράσεις που εμφανίζουν τα παιδιά τους κάθε φορά που εκείνες απομακρύνονται. Αυτό που συχνά βιώνουν τα παιδιά, μπορεί να είναι κάτι περισσότερο από μια απλή αντίδραση – μπορεί να είναι άγχος αποχωρισμού.

Τι είναι η Διαταραχή Άγχους Αποχωρισμού (ΔΑΑ);

Τα συμπτώματα που περιγράφονται από πολλές οικογένειες αναγνωρίζονται από το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM-V) ως Διαταραχή Άγχους Αποχωρισμού (Separation Anxiety Disorder - SAD). Περιλαμβάνουν:

• Ασυνήθιστο και υπερβολικό άγχος όταν αποχωρίζεται το παιδί από το άτομο φροντίδας (π.χ. τη μητέρα).

• Εκτεταμένη και αδικαιολόγητη ανησυχία ότι το άτομο φροντίδας θα πάθει κακό αν απομακρυνθεί.

• Ανάγκη να γνωρίζει το παιδί πού βρίσκεται αυτό το άτομο ανά πάσα στιγμή.

• Έντονος φόβος να μείνει μόνο του.

• Σωματικές αντιδράσεις (π.χ. πονοκέφαλοι, στομαχόπονοι) ως απάντηση στην υπερβολική ανησυχία.

Σημαντική Σημείωση: Αυτά τα συμπτώματα διαφέρουν σε ένταση και συχνότητα από παιδί σε παιδί. Για να δοθεί η διάγνωση, η διάρκεια των συμπτωμάτων θα πρέπει να εκτείνεται από έξι μήνες και περισσότερο.

Συνήθως, η ΔΑΑ εμφανίζεται σε παιδιά μικρότερα των δέκα ετών (ιδίως από 7 μηνών έως 6 ετών) και μπορεί να συνοδεύεται από εφιάλτες, κρίσεις πανικού και μια ασίγαστη ανησυχία για την απώλεια της οικογένειας. Η επιρροή του άγχους είναι πολυεπίπεδη, καθώς παρατηρούνται αλλαγές στο σωματικό, το νοητικό και το συμπεριφορικό επίπεδο του παιδιού.

Πότε το Άγχος Αποχωρισμού Είναι Φυσιολογικό και Πότε Είναι Διαταραχή;

Στις περισσότερες περιπτώσεις, το άγχος αποχωρισμού αποτελεί ένα υγιές κομμάτι της ανάπτυξης του παιδιού και υποχωρεί σταδιακά με την πάροδο του χρόνου.

Είναι πολύ σημαντικό, λοιπόν, να δίνουμε χρόνο στο παιδί και να παρατηρούμε την ένταση των συμπτωμάτων του. Η "ταμπελοποίηση" είναι μια εύκολη διαδικασία, αλλά καθόλου χρήσιμη για την πορεία ανάπτυξης του παιδιού. Γι' αυτό, δεν χρειάζεται υπερβολική ανησυχία από τους γονείς, αλλά σίγουρα ούτε και εφησυχασμός.

Θα μιλήσουμε για διαταραχή – και όχι για μια φυσιολογική αναπτυξιακή αντίδραση – μόνο εφόσον το άγχος είναι έντονο για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα και γενικεύεται. Δεν περιορίζεται μόνο στον αποχωρισμό από τα πρόσωπα φροντίδας, αλλά επεκτείνεται και σε άλλες καταστάσεις, όπως η σχολική άρνηση ή/και οι κρίσεις πανικού.

Τα συμπτώματα διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία του παιδιού, αλλά στην ακραία τους μορφή, μπορεί να εξελιχθούν σε ένα παθολογικό φαινόμενο κατά την ενήλικη ζωή, επηρεάζοντας τις κοινωνικές και προσωπικές του σχέσεις.

Αιτίες της Διαταραχής Άγχους Αποχωρισμού

Πολλοί ψυχολόγοι έχουν προσπαθήσει να αναζητήσουν τα αίτια εμφάνισης της ΔΑΑ. Δεν υπάρχει μία σαφής απάντηση, αλλά η υπόνοια ότι ένα πολύ σημαντικό τραυματικό γεγονός μπορεί να πυροδοτήσει την εμφάνιση του άγχους. Αυτό εκδηλώνεται ξαφνικά ως υπερβολική ανησυχία όταν το παιδί απομακρύνεται από την ασφάλεια που του παρέχουν τα άτομα φροντίδας.

Ωστόσο, αυτή δεν είναι η μοναδική αιτιολόγηση. Είναι πιο πιθανό το άγχος να πυροδοτηθεί από σημαντικά γεγονότα όπως:

• Η γέννηση ενός νέου μωρού στην οικογένεια.

• Ένα διαζύγιο ή ένας θάνατος που επηρεάζει τη δομή της οικογένειας.

• Μια ξαφνική αρρώστια που θα απομακρύνει τη μητέρα από το παιδί.

• Η πολύωρη εργασιακή απασχόληση της μητέρας.

  
  

Επιπλέον, αξίζει να σημειωθεί πως η συναισθηματική κατάσταση του παιδιού επηρεάζεται και καθορίζεται πολλές φορές από αυτήν της μητέρας. Αλλαγές στη συγκινησιακή κατάσταση της μητέρας θα επηρεάσουν άμεσα και το παιδί. Συχνά, η μητέρα δεν αντιλαμβάνεται πως η ίδια, με την υπερβολική ανησυχία που εμφανίζει, διαταράσσει τον συναισθηματικό κόσμο του παιδιού.

Είναι κρίσιμο να δοθεί η απαραίτητη προσοχή στο παιδί, καθώς λόγω του παρατεταμένου άγχους ενδέχεται να στερηθεί ορισμένες δεξιότητες που αντιστοιχούν στο εκάστοτε στάδιο ανάπτυξης. Αυτό θα σήμαινε έλλειμμα στις κοινωνικές δεξιότητες, καθώς το παιδί αδυνατεί να συμμετέχει σε ομαδικά παιχνίδια, αναζητώντας συνέχεια την παρουσία της μητέρας και φοβούμενο την παρουσία αγνώστων. Κατά συνέπεια, αυτή η συμπεριφορά αναμένεται να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ενήλικη ζωή του αν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα.

Θεραπευτική Αντιμετώπιση του Άγχους Αποχωρισμού

Η αντιμετώπιση του άγχους αποχωρισμού απαιτεί μια συντονισμένη προσπάθεια, συχνά με τη βοήθεια ειδικού:

Στρατηγικές για Γονείς:

1. Συνέπεια: Η μητέρα πρέπει να δείχνει συνέπεια όταν πρόκειται να φύγει και να επιστρέψει στο σπίτι. Έτσι, χτίζεται εμπιστοσύνη στη σχέση της με το παιδί.

2. Καθησυχασμός και Ειλικρίνεια: Να καθησυχάζει λεκτικά το παιδί ότι θα επιστρέψει σύντομα ή μια συγκεκριμένη ώρα. Ποτέ να μην φεύγει κρυφά.

3. Σταδιακή Γνωριμία: Σταδιακή γνωριμία με διάφορα πρόσωπα και χώρους (π.χ. δασκάλους, νηπιαγωγούς πριν την έναρξη της σχολικής χρονιάς) παρουσία της μητέρας, για να δομηθεί η αίσθηση ασφάλειας στο παιδί.

4. Αγαπημένο Αντικείμενο: Σταδιακή σύνδεση με ένα αγαπημένο αντικείμενο που θα αποτελεί νοερό συνδετικό κρίκο με τη μητέρα όταν αυτή θα φεύγει.

5. Σταδιακή Έκθεση: Η σταδιακή έκθεση σε αυτό που φοβάται το παιδί, παρουσία της μητέρας, είναι μια ακόμα αποτελεσματική τεχνική. Για παράδειγμα, αν φοβάται τους αγνώστους, η μητέρα μπορεί να το πάρει από το χέρι και να το οδηγήσει προς τα άγνωστα πρόσωπα, συνομιλώντας μαζί τους και λειτουργώντας ως πρότυπο μίμησης.

6. Αμοιβές: Οι αμοιβές (με μέτρο) κάθε φορά που το παιδί καταφέρνει να μείνει με ένα άγνωστο άτομο χωρίς να αναζητήσει επίμονα τη μητέρα.

7. Συμβολικό Παιχνίδι και Παραμύθια: Χρησιμοποίηση του συμβολικού παιχνιδιού ή δημιουργία ιστοριών με παραμύθια για να εξηγηθεί ο αποχωρισμός, τα υγιή συναισθήματα και η έκφρασή τους.

Ο Ρόλος των Γονέων:

Οι γονείς παίζουν σημαντικό ρόλο στην προσπάθεια του παιδιού να ξεπεράσει το άγχος του. Δεν πρέπει να είναι απορριπτικοί, αλλά ούτε να ενισχύουν τις εξαρτητικές σχέσεις. Η προσπάθεια εστιάζεται στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που θα φαντάζει ασφαλές και καθόλου απειλητικό για το παιδί.

Η διαστρεβλωμένη εικόνα του «εχθρικού άλλου» που έχει αφομοιώσει το παιδί, πρέπει να επαναδομηθεί σταδιακά με πρότυπο ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης.

Κλείνοντας, αξίζει να αναφερθεί πως όλα τα παραπάνω δεν αποτελούν κανόνα για κάθε παιδί. Κάθε παιδί είναι μοναδικό και πρέπει να αντιμετωπίζεται υπό το πρίσμα του οικογενειακού πλαισίου στο οποίο ανήκει. Δεν μπορούμε να θεραπεύσουμε το άγχος ενός παιδιού χωρίς τη συμμετοχή της μητέρας ή του ατόμου φροντίδας. Επομένως, η παροχή συμβουλευτικής βοήθειας πρέπει να είναι εξειδικευμένη και άρρηκτα συνυφασμένη με τη συνεργασία των γονέων.

Βιβλιογραφία

Ανδριανάκου, Α., Γεωργαρά, Γ. & Καμπούρα, Ε., (2015). Άγχος Αποχωρισμού Και Σχολική Προσαρμογή. Διπλωματική Εργασία. ΤΕΙ Δυτικής Ελλαδας: Πάτρα.